گروه آموزشی ابتدائی

نقاشی

نقاشی فعالیتی آشنا و عادی است که بر رشد ذهنی بچه ها تأثیر زیادی دارد . کودکان به نقاشی علاقه دارند و با هرچه در دسترس شان باشد ، طرح هایی می کشند که متناسب با سن و روحیه ی آن هاست . این طرح ها به مرور و با رشد کودک ، کامل تر می شوند و برای ما ، مفهوم روشن تری پیدا می کنند . یک جنبه ی کشیدن نقاشی ، بازی و سرگرمی و جنبه ی دیگر آن ، رشد و تکامل ذهن و پیشرفت توانایی است .

لذت نقاشی کردن و ساختن چیزی ، برای کودک به معنای مفید ، سازنده ، توانا و مبتکر بودن است و تأثیر مهمی بر ذهن او می گذارد ؛ به همین دلیل ، در فعالیت هایی چون نقاشی به هیچ وجه نباید از الگو یا مدل استفاده کرد . بچه ها باید آزادانه در مورد موضوع فکر کنند و ایده ی خود را در حدّ توانایی شان اجرا کنند تا از درون ارضا شوند . با توجه به این دیدگاه ، نقاشی کودکان جنبه ی تربیتی دارد نه آموزشی .

امروزه در روش آموزش به شیوه ی غیرمستقیم ، ارائه ی الگو یا آموزش طراحی و نقاشی معنایی ندارد ؛ زیرا ارائه ی الگو یا مدل نقاشی و تحمیل معیارها و تصاویر و آثار بزرگ سالان ، مانع رشد شخصیت و خلاقیت فردی کودکان می شود . برعکس ، در روش جدید ، پس از ایجاد انگیزه برای فعالیت ، کودک می تواند در فضایی صمیمی ، آزادانه ایده های شخصی خود را نقاشی کند و مورد تأیید و تشویق قرار گیرد . بر اساس این روش ، کودک نه مجبور می شود از مدل خاصی تقلید کند و نه به حال خود واگذاشته می شود که فقط به تفریح و بازی بپردازد بلکه فرصت پیدا می کند که تصاویر ذهنی منحصر به فرد خود را بکشد و توانایی های خویش را پیشرفت دهد . حتی اگر موضوع نقاشی مشخصی وجود داشته باشد ، کودک در ترسیم و رنگ آمیزی آن آزاد است . او از این طریق با دنیای درون خود آشنا می شود و شخصیت و فردیتش اهمیت و ارزش پیدا   می کند .

در پایه های اوّل ، دوم و سوم ، ذهن کودکان در ایجاد تصاویر شخصی خلّاق است ؛ از این رو ، معیار سنجش موفقیت معلم در ارائه ی روش صحیح کار این است که کودکان از یک موضوع ، تصاویر متنوعی بسازند . اگر هر یک از آنان خانه ، زنبور ، درخت ، گل ، فیل ، ماهی و ... ذهنی خود را بکشد ، مشخص می شود که مدل یا سلیقه ی خاصی به آن ها تحمیل نشده است ؛ یعنی ، معلم آنان را آزاد گذاشته و به سوی تصاویر درونی هدایت کرده است .

ارائه ی روش های نامناسب ، تحمیل برنامه ها به کودک و تحقیر او یا آثارش ، علاقه و اشتیاق وی را به نقاشی از بین می برد ؛ به این ترتیب ، کودک نه تنها یکی از لذت های بزرگ زندگی را از دست می دهد بلکه یکی از راه های اساسی او برای بیان احساسات و افکارش مسدود می شود و امکان بروز خلاقیت از او سلب می گردد .

بنابراین در هیچ شرایطی برای کودکان شکلی نکشید ، رنگ انتخاب نکنید ، الگو یا مدل نقاشی ارائه ندهید بلکه تنها به آن ها کمک کنید تا تصویرهای ذهنی جالب و تازه ای بکشند و آن ها را رنگ آمیزی کنند تا خلاقیتشان پرورش یابد .

ویژگی های نقاشی های کودکان در پایه های اول و دوم

1- شکل های آن ها اغلب با شکل های دانش آموزان پایه های بالاتر متفاوت است .

2- شکل هایی را که در کشیدن آن ها مهارت دارند ، به طور مرتب در کارهایشان تکرار می کنند .

3- برای کشیدن انسان ، خانه ، درخت ، پرنده یا ماشین ، شکل های زیادی اختراع می کنند .

4- اشیاء را همان طور که می شناسند و احساس می کنند ، می کشند ( برای مثال ، آسمان در بالای صفحه قرار می گیرد ، خورشید تقریباً در همه ی کارها به چشم می خورد و خط های راه آهن هیچ گاه به هم نزدیک نمی شوند ) .

5- اشیائی را که به نظر آن ها مهم تر است یا شناخت بیشتری از آن ها دارند ، بزرگ تر می کشند و آن چه کوچک کشیده شده یا حذف می شود ، به نظر آن ها مهم یا لازم نیست .

6- اشیاء یا اجزای تصویر را طوری در صفحه قرار می دهند که گویی همه روی یک خط قرار گرفته اند ؛ این خط ، گاهی در لبه ی پایین کاغذ و گاهی کمی بالاتر از آن کشیده می شود .

7- در کارها از شکل های هندسی ای که می شناسند ، استفاده می کنند .

8- از یک شکل هندسی برای نشان دادن چندین موضوع استفاده می کنند ( برای مثال ، با استفاده از دایره ، خورشید ، گل ، سرانسان یا حیوان ، میز ، سیب ، لامپ و ... می کشند ) .

9- آن چه را می کشند ، ساده می کنند و به جزئیات نمی پردازند .

10- در رنگ آمیزی ، همیشه از واقعیت تقلید نمی کنند بلکه بیشتر رنگ های ذهنی و احساس شخصی خود را برای اشیاء یا موجودات به کار می برند .

ویژگی های نقاشی های کودکان در پایه ی سوم

1- شکل های ذهنی خود را مرتب در کارها تکرار می کنند .

2- نقاشی خود را با هدف و آگاهانه شروع می کنند و می توانند از زمان شروع ، اجزای مختلف موضوع را در ذهن تجسم کنند .

3- آن ها در این پایه توانایی تمرکز بیش تر در مدت طولانی را دارند .

4- از شکل های هندسی که می شناسند ، در نقاشی ها استفاده می کنند .

5- از یک شکل هندسی برای نشان دادن چندین موضوع استفاده می کنند ( برای مثال استفاده از دایره برای کشیدن خورشید ، گل و ... )

6- میان شکل ها و نقش ها هماهنگی بیشتری ایجاد می کنند که کار آن ها را با دانش آموزان پایه های قبلی متفاوت می سازد .

7- با روی هم قرار دادن یا جلوی هم گذاشتن اشیاء یا موجودات ، فضا را نشان می دهند و احساس دوری و نزدیکی را به وجود می آورند .

8- به تدریج ، موضوعات را کامل تر و با جزئیات بیشتر نشان می دهند .

9- در رنگ آمیزی ، همیشه از واقعیت تقلید نمی کنند بلکه از رنگ های ذهنی هم برای بیان احساس خود در مورد اشیاء یا موجودات استفاده می کنند .

10- اغلب ، روش های جدید را هنگام نقاشی تجربه می کنند . آن ها گاهی توانایی اجرای افکار خود را ندارند ؛ برای مثال ، سعی می کنند حرکت را در نقاشی نشان دهند اما توانایی کافی برای انجام دادن این کار ندارند .

11- علاوه بر پیشرفت های ذهنی و جسمی ، در ارزیابی کار خود و دیگران هم پیشرفت می کنند اما به تشویق نیاز دارند .

جدول فعالیت های یادگیری – نقاشی

پیدا کردن نقش های اتفاقی

مراحل اجرا

1- نقش اتفاقی را روی زمینه ایجاد کنند .   

2- پس از آماده شدن نقش های اتفاقی ، صفحه را در جهت های مختلف بچرخانند و شکل ها را به دقت ببینند . سعی کنند شکل های آشنا را از میان نقش ها پیدا کنند .

3- پس از یافتن هر شکل ، با ابزار و وسایل در دسترس ، آن را تکمیل و رنگ آمیزی کنند .

4- نقاشی ها را به نمایش بگذارند .

5- در مورد کارها گفت و گو کنند .

2- نقاشی با موضوع معین

مراحل اجرا

1- با توجه به موضوعات مناسب هر پایه طرح چند سؤال ، به موضوعات دل خواه دانش آموزان پی ببرید .

2- به کمک آن ها ، یک موضوع مناسب را انتخاب کنید .

3- با دانش آموزان در مورد ویژگی های موضوع گفت و گو کنید تا بتوانند آن را تجسم کنند .

4- به هر روش ممکن ، شناخت دانش آموزان را از موضوع ، توسعه دهید .

5- از دانش آموزان بخواهید طرح مورد نظر خود را با مداد رنگی روی کاغذ بکشند .

6- هنگام مشاهده ی فرایند کار بچه ها ، در صورت نیاز آن ها را در مورد کشیدن شکل ها ، پر کردن زمینه ی نقاشی ، توجه به جزئیات موضوع و ... راهنمایی کنید .

7- از دانش آموزان بخواهید موضوع خود را کامل کرده و آن را به طور دل خواه رنگ آمیزی کنند .

8- آن گاه نقاشی های تمام شده را به نمایش بگذارند .

9- در مورد نقاشی های ارائه شده ، گفت و گو کنند .

 3- نقاشی با موضوع آزاد

مراحل اجرا

1- هر یک از دانش آموزان ، موضوع دل خواه خود را انتخاب کند .

2- در مورد موضوع خود فکر کند ، آن را در ذهن تجسم کند و اگر دوست دارد ، در مورد آن با دیگران به گفت و گو بپردازد .

3- دانش آموزان وسایل مورد نظر را انتخاب و طرح کار را اجرا کنند .

4- پس از تکمیل طرح ، آن را با ابزار دل خواه رنگ آمیزی کنند .

5- در ادامه نیز کارهایشان را به نمایش بگذارند .

6- در مورد کارها گفت و گو کنند .

فعالیت یادگیری و روش اجرای آن در سه پایه ی اول ، دوم و سوم ، یکسان است .

4- نقاشی برای قصه

مراحل اجرا

1- قصه یا خاطره ای را که دانش آموزان در جلسه ی قبل شنیده اند ، بر ایشان یادآوری کنید تا آن را در خیال خود مجسم کرده و یک صحنه را برای نقاشی انتخاب کنند .

2- از دانش آموزان بخواهید طرح صحنه ی دل خواه را با مداد رنگی و با اجزای بزرگ روی کاغذ بکشند .

3- با مشاهده ی فرایند کار ، دانش آموزان را در مورد کشیدن شکل ها ، توجه به جزئیات موضوع و پر کردن زمینه ی نقاشی با هر چه در فضای اطراف وجود دارد ، راهنمایی کنید .

4- از دانش آموزان بخواهید پس از تکمیل طرح ، قسمت های مختلف آن را رنگ آمیزی کنند .

5- نقاشی های تمام شده را به نمایش بگذارند .

6- در مورد نقاشی های ارائه شده ، گفت و گو کنند .

5- کامل کردن نقاشی های ناتمام

مراحل اجرا در پایه ی اول :

1- دانش آموزان به گروه های دو نفره تقسیم می شوند .

2- هر گروه ، موضوع دل خواه خود را پس از هم فکری انتخاب می کند .

3- اعضای گروه در مورد موضوع انتخابی گفت و گو می کنند .

4- اعضای گروه ، اطلاعات و مشاهدات خود را با یک دیگر در میان می گذارند .

5- اعضای گروه درباره ی این که ابتدا کدام بخش موضوع را بکشند ، توافق می کنند .

6- هر دو عضو گروه ، به طور هم زمان بخش توافق شده را روی کاغذهای جداگانه می کشند و رنگ آمیزی می کنند .

7- سپس با توافق یکدیگر ، نقاشی نیمه تمام را با هم گروه خویش عوض می کنند .

8- هر دانش آموز نقاشی ناتمام هم گروهی خود را کامل و رنگ آمیزی می کند و شکل های دل خواه خود را متناسب با موضوع ، به آن اضافه می کند . به این ترتیب ، نقاشی کامل اجرا می شود که هر یک از اعضای گروه ، نیمی از آن را کشیده است .

9- گروه ها نقاشی ها را به نمایش می گذارند .

10- در مورد نقاشی ها و جنبه های مثبت کار گروهی گفت و گو می کنند .

11- هر یک از اعضای گروه ، نقاشی هم گروه خود را به خانه می برد .

فعالیت یادگیری در پایه ی دوم :

در پایه دوم بند 7 اجرا نمی شود . اعضای گروه درباره ی انتخاب موضوع ، نحوه ی کشیدن ، رنگ آمیزی و تقسیم کار با هم گفت و گو می کنند . آن ها در مورد صحنه ی خاصی توافق می کنند و آن گاه هر یک جداگانه ، موضوع را در تمام صفحه ی خود طراحی می کند . سپس ، دو نقاشی را طوری به هم می چسبانند که بین آن ها ارتباط مناسبی ایجاد شود . این مراحل ، کمتر از نصف زمان تعیین شده برای این برنامه را می گیرد . اعضای گروه در مورد ارتباط اجزای تصویر گفت و گو کرده و به کمک هم ، با اضافه کردن یا تغییر دادن بعضی از قسمت ها ، ارتباط میان دو نقاشی را تقویت می کنند . ممکن است در مرز مشترک میان دو نقاشی ، اجزای جدیدی اضافه شود تا رابطه ی بهتری میان آن ها به وجود آید . در پایان ، اعضای گروه با توافق و کمک هم نقاشی  را رنگ آمیزی می کنند .

فعالیت یادگیری در پایه ی سوم :

در پایه ی سوم بند 7 و 8 اجرا نمی شود اعضای گروه روی موضوع خاصی توافق نمی کنند بلکه دو شکل یا علامت ساده را انتخاب می کنند . آن گاه نمونه های انتخاب شده را روی دو کاغذ جداگانه ، مشابه هم اجرا می کنند . هر کدام از علامت های روی کاغذ باید به شکلی آشنا تبدیل شود ؛ به نحوی که هر دو نقش کامل شده از نظر موضوعی با هم ارتباط داشته باشند . دانش آموزان می توانند هنگام تکمیل کار خویش ، به دل خواه ، اجزای دیگر را به نقاشی اضافه کنند تا موضوع کامل شود . در مراحل اجرا ، اعضای گروه ضمن هم فکری با یک دیگر ، ایجاد هماهنگی برای به ثمر رساندن کار را تجربه می کنند و می آموزند که بین اجزای جدا از هم ، ارتباط ایجاد کنند .

6- چاپ

فعالیت های یادگیری پایه ی اول

1-6- چاپ انگشتی با آب رنگ

مراحل اجرا

1- دانش آموزان وسایل کار را آماده کنند .

2- سرانگشت خود را خیس کنند و روی یک قرص رنگین آب رنگ فشار دهند تا رنگی شود . در این فعالیت ، از همه ی انگشت ها می توان استفاده کرد .

3- روی کاغذ یا مقوا ، تعدادی اثر انگشت در جهات مختلف با رنگ های متنوع ایجاد کنند .

برای تغییر رنگ ، نوک انگشت خود را با پارچه پاک کرده ، دوباره خیس کنند و در رنگ جدید بگذارند .

4- وسایل و سر انگشت خود را تمیز کنند .

5- با دقت به این اثر انگشت ها نگاه کنند و بگویند هر کدام شبیه چه شکلی است .

6- پس از خشک شدن اثر انگشت ها ، هر یک از آن ها را با مداد رنگی به صورت شکلی آشنا تکمیل کنند .

7- پس از تکمیل همه ی اثر انگشت ها ، کارها را به نمایش بگذارند .

8- درباره ی این برنامه و نقاشی ها گفت و گو کنند .

2-6- چاپ انگشتی با گواش

مراحل اجرا

1- دانش آموزان وسایل کار را آماده کنند .

2- موضوع خاصی را انتخاب کنند .

3- مقدار کمی رنگ در سینی یا ظرف تخت مناسبی بگذارند .

4- سر انگشت خیس خود را با گواش رنگین کرده و موضوع مورد نظر را با چاپ انگشتی نقاشی کنند .

5- پس از خشک شدن نقاشی ها ، آن ها را به نمایش بگذارند .

6- درباره ی کارها گفت و گو کنند .

فعالیت های یادگیری پایه ی دوم :

3-6- چاپ با استفاده از عناصر طبیعت :

نقوش طبیعی انواع برگ ها ، میوه ها ، سبزیجات ، سنگ ها ، .... را می توان روی آن بمالید و یا با استفاده از قلم مو ، اسفنج یا وسایل دیگر ، سطح نمونه را رنگین کنند و از آنها روی زمینه ی مناسب چاپ کرد . در این برنامه با جمع آوری برگ ها ، سنگ ها و ... از طبیعت و تهیه ی میوه یا سبزی ، می توان طرح های متنوعی ایجاد کرد .

مراحل اجرا

1- وسایل کار را آماده کنند .

2- مواد طبیعی در دسترس را برای چاپ آماده کنند ( بعضی از این مواد مانند میوه ها یا سبزی ها را باید برش داد تا بتوان از سطح مقطع آن برای چاپ استفاده کرد ) .

3- نمونه ها را رنگ آمیزی کنند ( رنگ را روی سینی پهن کنند تا سطح مقطع نمونه ها را روی زمینه ، چاپ بگیرند . کودکان به دل خواه می توانند از نمونه ها چاپ بگیرند . تعداد نمونه ها ، رنگ ها و نحوه ی پخش نقوش روی زمینه ، به انتخاب دانش آموز است .

4- پس از خشک شدن نقاشی ها ، کارها را به نمایش بگذارند .

5- درباره ی کارها گفت و گو کنند .

4-6- چاپ با استفاده از اشیای نقش دار :

دانش آموزان با توجه به اشیای موجود در محیط اطراف خویش ، آن چه را می توان به صورت مهر به کار گرفت و با آن ، نقوش متنوعی ایجاد کرد ، جمع آوری می کنند و به کلاس می آورند . به این ترتیب ، آن ها ویژگی جدیدی را از اشیای اطراف خود کشف می کنند .

مراحل اجرا

1- دانش آموزان وسایل کار را آماده کنند ( برای رنگین کردن نمونه ها ، رنگ را روی سینی پهن کنند ) .

2- وسایل جمع آوری شده مانند کلید ، سنجاق قفلی ، درِ خمیردندان ، ته استکان ، گیره ی کاغذ ، سکه و ... را آماده کنند ( معلم قبلاً با نشان دادن نمونه های مناسب مانند دکمه ، کلید ، ... توجه کودکان را به جست وجو در میان اشیاء ، به خصوص دور ریختنی هایی که برای چاپ مناسب اند ، جلب می کند ) .

3- پس از رنگ آمیزی یک یا چند نمونه ، از سطح مقطع آن ها چاپ بگیرند . رنگ آمیزی بعضی از این اشیاء به دلیل نوع جنس آن ها مشکل است . برای این کار ، گواش غلیظ ( بدون ترکیب با آب ) مناسب تر به نظر می رسد . نحوه ی پخش نقوش و تعداد نقش هایی که روی صفحه ایجاد می شود ، به دل خواه دانش آموز است .

4- پس از خشک شدن نقاشی ها ، کارها را به نمایش بگذارند .

5- درباره ی کارها گفت و گو کنند .

فعالیت های یادگیری پایه سوم :

5-6- کامل کردن نقاشی با چاپ :

مراحل اجرا

1- دانش آموزان طرح آماده ی خود را همراه بیاورند . 

2- وسایل کار را آماده کنند .

3- به کمک مهرهای آماده ی دل خواه ، نقوش مناسب برای قسمت های مختلف کار را ایجاد کنند .

4- پس از خشک شدن نقاشی ، در صورت لزوم با استفاده از مداد رنگی نقش های ظریف را کامل کنند .

5- کارها را به نمایش بگذارند .

6- درباره ی کارها گفت و گو کنند .

منبع :راهنمای درس هنر  برای معلمان پایه های اول ودوم و سوم  -گروه برنامه ریزی درس هنر